logo MF en werk dec 2014

Hoe werkt mindfulness?

 

mindfulness en ontspannenHoe het geluksgevoel wortelschiet
Een van de meest verbluffende aspecten van mindfulness meditatie is dat je kunt zien hoe de uiterst positieve effecten ervan het brein daadwerkelijk veranderen. Recente wetenschappelijke ontwikkelingen tonen ons hoe de onderdelen van het brein die gerelateerd zijn aan positieve emoties als geluk, empathie en compassie, krachtiger en actiever worden wanneer mensen mediteren.

Dankzij de nieuwe beeldvormende technieken voor breinonderzoek kunnen we waarnemen hoe cruciale netwerken in het brein geactiveerd worden, bijna alsof ze tintelen en gonzen van nieuw leven. Terwijl dat gebeurt, verdwijnen somberheid, angst en stress gaandeweg, om plaats te maken voor een gevoel van hernieuwde vitaliteit. Je hoeft niet jarenlang te mediteren om de vruchten ervan te plukken. Iedere minuut telt. Onderzoek heeft aangetoond dat gedurende een periode van acht weken dagelijks mindfulness meditatie beoefenen voldoende is om de gunstige uitwerking ervan zelf te ervaren.

Dit inzicht is betrekkelijk recent. Jarenlang werd aangenomen dat we allemaal een emotionele thermostaat hebben die bepaalt hoe gelukkig we ons voelen in het leven. Van sommige mensen werd aangenomen dat ze een gelukkige dispositie hadden, terwijl anderen meer aanleg hadden voor ellende. Hoewel belangrijke gebeurtenissen in het leven, zoals de dood van een dierbare of de loterij winnen, je stemming aanmerkelijk kunnen veranderen, soms weken of maanden achtereen, ging men er altijd van uit dat er een referentiepunt bestond, waarnaar we altijd terugkeren. Aangenomen werd dat dit emotionele 'setpoint' deel uitmaakte van onze genetische code of dat het voorgoed werd vastgelegd in de kinderjaren. Cru gezegd: sommige mensen waren voor het geluk geboren en anderen niet.

Maar enkele jaren geleden werd deze aanname onderuitgehaald. Richard Davidson van de University of Wisconsin en Jon Kabat-Zinn van de University of Massachusetts Medical School ontdekten dat mensen door middel van mindfulness training konden ontsnappen aan het zwaartekrachtveld van hun emotionele setpoint. Hun onderzoek bracht de unieke mogelijkheid naar voren dat we ons basisgeluksniveau kunnen verhogen.

Deze ontdekking vloeit voort uit Davidsons werk aan het indexeren (of meten) van geluk op grond van de elektrische activiteit in verschillende delen van het brein met behulp van op de schedel bevestigde sensoren, ofwel een fMRi-breinscanner. Hij constateerde dat een deel van het brein dat bekendstaat als de rechter prefrontale cortex meer oplicht bij mensen die emotioneel ontregeld zijn - boos, bang of gedeprimeerd - dan het equivalente deel aan de linkerkant. Als mensen in een positieve stemming zijn - blij, enthousiast en vol energie - licht de linker prefrontale cortex meer op dan de rechter. Deze bevinding bracht Davidson ertoe een 'stemmingsindex' te ontwikkelen, gebaseerd op de verhouding tussen de elektrische activiteit in de linker en rechter prefrontale cortex. Deze verhouding kan je dagelijkse stemmingen met grote nauwkeurigheid voorspellen, alsof je een blik op je emotionele thermostaat werpt: als de verhouding een verschuiving naar links vertoont, zul je hoogstwaarschijnlijk blij, tevreden en energiek zijn. Dit is het 'benaderingssysteem'. Als de verhouding opschuift naar rechts, zul je vermoedelijk chagrijnig en moedeloos zijn en een tekort aan energie en enthousiasme vertonen. Dit is het 'vermijdingssysteem'.

Davidson en Kabat-Zinn besloten deze studie uit te breiden met een onderzoek naar het effect van mindfulness op de emotionele thermostaat van een groep biotechnologen. Deze proefpersonen kregen mindfulness meditatie onderwezen gedurende een periode van acht weken. Toen gebeurde er iets heel bijzonders. Niet alleen voelden ze zich gelukkiger, minder angstig, energieker en meer betrokken bij hun werk, maar ook vertoonde Davidsons breinactivatie-index een verschuiving naar links. En het 'benaderingssysteem' bleef zelfs actief wanneer de deelnemers blootgesteld werden aan trage, deprimerende muziek en herinneringen uit hun verleden waar ze somber van werden. Deze somberheid werd niet bestreden of onderdrukt, alsof het iets vijandelijks was, maar gezien als iets wat je welwillend kon benaderen, onderzoeken en accepteren. Het was duidelijk niet alleen zo dat mindfulness hun algehele geluksgevoel versterkte (en het stressniveau reduceerde), maar ook dat een en ander weerspiegeld werd in de manier waarop hun brein feitelijk werkte. Dit wijst erop dat mindfulness uitermate diepgewortelde positieve effecten heeft op het brein.
Een ander onverwacht voordeel van de mindfulness cursus was dat het immuunsysteem van de biotechnologen significant sterker werd. De onderzoekers gaven de proefpersonen een griep-injectie en maten naderhand de concentratie afweerstoffen die ze hadden geproduceerd. Degenen met de grootste verschuiving richting 'benaderingssysteem' van het brein, vertoonden ook de grootste versterking van hun immuunsysteem.
Maar er deden zich nog interessantere ontwikkelingen voor. Sarah Lazar van het Massachusetts General Hospital stelde vast dat wanneer mensen verscheidene jaren bleven mediteren, deze positieve veranderingen ook de fysieke structuur van het brein zelf veranderden. De emotionele thermostaat wordt fundamenteel 'gereset', in positieve zin. Waarschijnlijk zul je je na verloop van tijd vaker gelukkig dan ongelukkig voelen, je zult gemakkelijker in het leven staan, minder snel boos of agressief zijn, en je eerder energiek dan moe en uitgeblust voelen. Deze verandering in de bedrading van het brein is het meest uitgesproken in de zogeheten insula, een deel van het brein dat veel eigenschappen reguleert die wij als kenmerkend voor ons mens-zijn beschouwen.

De insula en empathie

Wetenschappelijk onderzoek met brain-imaging (fMRI) heeft aangetoond dat de insula wordt gestimuleerd door meditatie.
Dit is veelbetekenend omdat dit deel van het brein een wezenlijke bijdrage levert aan ons gevoel van menselijke verbondenheid, aangezien het - in een bijzonder concrete en fundamentele zin - empathie tot stand brengt. Empathie geeft je de mogelijkheid om als het ware in de ziel van de ander te kijken, waardoor je zijn benarde situatie 'van binnenuit' kunt begrijpen. Dat brengt ware compassie, echte 'liefdevolle vriendelijkheid', met zich mee. Als je met behulp van een scanner in je brein zou kijken, zou je zien dat dit gebied gonst van het leven wanneer je empathie voor iemand voelt. Meditatie versterkt dit gebied niet alleen, maar draagt ook bij aan de groei en uitbreiding ervan.
Maar waarom is dit belangrijk? Niet alleen is empathie goed voor de samenleving en de hele mensheid, maar empathie is ook goed voor jou. Empathie en een gevoel van oprechte compassie en liefdevolle vriendelijkheid voor jezelf en anderen heeft zeer positieve effecten op gezondheid en welzijn. Hoe langer iemand heeft gemediteerd, hoe meer ontwikkeld de insula is. Maar ook acht weken van mindfulness training zijn al voldoende om veranderingen te kunnen waarnemen in de manier waarop dit cruciale breingebied functioneert."

Uit: Williams, M. and Penman, D. 'Mindfulness: Een praktische gids om rust te vinden in een hectische wereld' (2011).
Mark Williams is Professor of Clinical Psychology at the University of Oxford.